Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, zwana również Wyżyną lub Jurą Krakowsko-Częstochowską obejmuje obszar między Krakowem, a Wieluniem. Tworzy zwężający się ku północy pas o długości 160 km, średniej szerokości 20 km i przeciętnej wysokości 850 m. Miejscami sięga 400 – 500 m.n.p.m. (Góra Zborów, Góra Janowskiego, Skałka).
O niepowtarzalnym uroku Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej decyduje przepiękny, zróżnicowany krajobraz ze skalistymi wzgórzami, ostańcami, malowniczymi wąwozami i bogata roślinność. Rzeźba terenu została ukształtowana wiele milionów lat temu. W wyniku procesów krasowych powstały liczne formy powierzchniowe i podziemne. Charakterystyczne dla Wyżyny są przedziwnie nieraz ukształtowane skały wapienne. Osobliwość tworzą ostańce lub grupy skalne: grzebienie, iglice, bramy, dziurawce itp. Ich kształty przywołują często obraz postaci ludzi, zwierząt, przedmiotów. Czasem skalne krajobrazy wyglądają jak zaklęte miasta.
Jaskinie Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej
Charakterystycznym elementem krajobrazu Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej są jaskinie. Jest ich tu około 900, a więc ponad połowa znanych w Polsce. Największe ich zgrupowania znajdują się w okolicach Ojcowa, Strzegowej, Trzebniowa, w Dolinie Wiercicy, Sokolich Górach oraz okolicach Działoszyna. Najgłębszymi jaskiniami Jury Krakowsko-Częstochowskiej są: Studnisko w Sokolich Górach (75,5 m), Januszkowa Szczelina koło Rabsztyna (57 m), Szczelina Piętrowa kolo Niegowej (45 m) i Wiercica kolo Potoku Złotego (37 m). Najdłuższymi jaskiniami są: system jaskiniowy Szachownica koło Działoszyna (ok. 1000 m), Jaskinia Wierzchowska Górna kolo Ojcowa (ok. 700 m) i Nietoperzowa w Łazach (376 m). Niewiele jaskiń udostępnionych jest do zwiedzania. Wśród nich najbardziej znaną jest Grota Łokietka w Ojcowie oraz Jaskinia Wierzchowska Górna.
Przełom rzeki Warty
Atrakcją Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej są też przełomy rzek przez wapienne skały. Należy do nich malowniczy przełom Warty pod Mstowem. Rzeka wykorzystała tu obniżenie wytworzone przez wody lądolodu. Warta rozgranicza Płaskowyż Częstochowski od Wyżyny Wieluńskiej. Płynie wśród wysokich na ok. 40-60 m wzgórz jurajskich o stromych, często skalistych stokach. Dno doliny jest przeważnie płaskie, pokryte łąkami. Inny charakter ma przełom Warty pod Działoszynem mający kształt wielkiej podkowy. Na zalesionych zboczach występują w wielu miejscach wapienne wychodnie. Warta płynie przez Wyżynę Wieluńską efektownymi łukami i pod Krzeczowem tworzy kolejny przełom, tym razem przez polodowcową morenę.
Krajobraz Jury Krakowsko-Częstochowskiej
Na Wyżynie Częstochowskiej dominują formy skalne rozmieszczone na wierzchowinach licznych pagórków. Doliny są znacznie płytsze, uboższa sieć rzeczna. Wiele jest wzniesień będących doskonałymi punktami widokowymi, wiele przepięknych, pełnych uroku zakątków. Inny zupełnie jest krajobraz Wyżyny Wieluńskiej, zajmującej najmniej wzniesiony obszar. Ostańce wapienne występują głównie w okolicach Działoszyna i Wężów. Bardziej zróżnicowany jest krajobraz w paśmie Wzgórza Raciszyńskiego, w rejonie wzgórz Opatowa i Rębielic Królewskich oraz w paśmie wzgórz Kamyka.
Środowisko geograficzne
Środowisko geograficzne jest bardzo zróżnicowane. Są tu nawet obszary piaszczyste, z największą osobliwością Europy Środkowej – Pustynią Błędowską, zajmującą obszar 32 km2. Różne gleby, a co z tego wynika – różne warunki siedliskowe. Sąsiadują ze sobą gatunki charakterystyczne dla całej Europy, dla klimatu suchego i wilgotnego, dla gór i stepów. Zachowało się też wiele reliktów z poprzednich okresów klimatycznych. Występują tu m.in. rośliny kserotermiczne i naskalne murawy wapienne. Wśród lasów najbardziej charakterystyczna jest buczyna karpacka i sudecka. Aby zachować bogactwo gatunków roślin i zwierząt w ich naturalnym środowisku oraz ocalić unikalny w skali kraju teren o wielkich walorach przyrodniczych i krajobrazowych, jakim jest Wyżyna, utworzono tu szereg rezerwatów przyrody oraz Ojcowski Park Narodowy i Zespół Jurajskich Parków Krajobrazowych.
Orle Gniazda
Dodatkową atrakcją Wyżyny są zamki warowne tzw. „Orle Gniazda” wzniesione z kamienia wapiennego na szczytach wapiennych wzgórz, wkomponowane przepięknie w otaczające je skały. Nazwano je Orlimi Gniazdami, gdyż tak jak gniazda orłów były przyczepione do szczytów skał. Powstały głównie za czasów Kazimierza Wielkiego. Tworzyły linię zamków i strażnic obronnych na granicy państwa między Małopolską, a Śląskiem. Niestety, poza Wawelem, Pieskową Skałą, Będzinem i Jasną Górą, oglądać możny tylko ruiny. Najbardziej okazałą ruiną jest zamek Ogrodzieniec w Podzamczu. Przyczyną upadku większości zamków w XVII i XVIII w. była głównie degradacja polityczna i ekonomiczna Polski pogłębiona rozbiorami oraz najazdami szwedzkimi. Średniowieczne budowle opuszczano na rzecz wygodniejszych pałaców. Stare budowle rozbierano częściowo wykorzystując kamień do budowy dróg czy kościołów.
Mimo, że z warowni tych zostało tak niewiele, warto je zobaczyć. Nawet teraz można docenić ich niegdysiejszą wielkość. Każda z nich ma swoją historię, tę prawdziwą i tę legendarną. Wiele z nich ma swojego ducha – złego pana albo białą damę.
Szlakiem Orlich Gniazd
Wzdłuż linii zamków i wież obronnych od Krakowa do Częstochowy wytyczono niezwykle atrakcyjny szlak turystyczny pozwalający poznać zabytki architektury i najpiękniejsze krajobrazy Wyżyny. Nazwano go Szlakiem Orlich Gniazd. Prowadzi on przez Kraków, Ojców, Olkusz, Rabsztyn, Klucze, Bydlin, Smoleń, Pilicę, Ogrodzieniec, Podlesice, Bobolice, Mirów, Ostrężnik, Potok Złoty, Olsztyn do Częstochowy. Jego przedłużeniem jest szlak Jury Wieluńskiej wiodący przez najciekawsze zakątki Wyżyny Woźnicko-Wieluńskiej od Częstochowy do Wielunia. Oba szlaki są oznaczono kolorem czerwonym.
Turystyka na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej
Wyżyna Krakowsko-Częstochowska jest też wykorzystywana jako teren szkoleniowy dla przyszłych alpinistów. Najbardziej popularne wśród nich są Skałki Rzędkowickie i Skałki Podlesickie. W Podlesicach, w okresie wakacyjnym od wielu lat organizowane są kolonie i obozy sportowe dla dzieci i młodzieży. Aby poznawać Wyżynę można przyjechać tu na wczasy, na wycieczkę samochodową lub rowerową. Można też zwiedzać ją konno korzystając z usług ośrodków jeździeckich, a nawet podziwiać ją z lotu ptaka. Najlepiej jednak poznać tą krainę wędrując po niej pieszo. Wtedy można dokonać najciekawszych odkryć. Te same miejsca mają w różnych porach roku zdecydowanie odmienny wygląd. Zawsze jednak są piękne. Tu, obcując z przyrodą możemy odpocząć od zgiełku dnia codziennego.
Na podstawie wędrówek własnych i biuletynu „Wyżyna Krakowsko-Częstochowska Zaprasza”
